سەرەڕای ناڕەزایەتییە توندە نێودەوڵەتییەکان و هەوڵەکانی ڕێکخراوەکانی بەرگریکار لە مافەکانی مرۆڤ، جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان لە ئێران هێشتا وەک ئامرازێکی سەرەکی بۆ سەرکوتکردنی دەنگە ناڕازییەکان بەکاردەهێنرێت. لە نوێترین ڕاپۆرتی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤدا، ئامارێکی ئێجگار مەترسیدار و نیگەرانکەر سەبارەت بە گەشەسەندنی ڕێژەی لەسێدارەدانەکان لە سێدارەخانە و بەندیخانە جیاوازەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا بڵاوکراوەتەوە. بەپێی ئەم ڕاپۆرتە نوێیە، تەنها لە ماوەی یەک مانگی ڕابردوودا، لانیکەم ٨٠ بەندکراو لە سەرتاسەری ئەو وڵاتەدا لەسێدارەدراون کە چەندین بەندکراوی سیاسی و مەدەنی لە نێوانیاندا هەن.
ئەم بارودۆخە نالەبارە نیشانی دەدات کە چۆن دەزگای دادوەریی ئێران بێ گوێدانە بنەما سەرەتاییەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە، بەردەوامە لە سەپاندنی سزاکانی مەرگ. هەرچەندە ئامارەکانی ئەم مانگە نیشاندەری ڕەوشێکی ئێجگار کارەساتبارن، بەڵام بەراورد بە هەمان کاتی ساڵی ڕابردوو، واتە مانگی ئایاری ساڵی ڕابردوو کە تێیدا ١٦٣ حاڵەتی لەسێدارەدان تۆمارکرابوو، ڕێژەکە بە بڕی ٥١٪ کەمی کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ هۆشداری دەدەن کە ئەم کەمبوونەوەیە کاتییە و نابێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی فشارە نێودەوڵەتییەکان لەسەر تاران بۆ ڕاگرتنی یەکجاریی ئەم جۆرە سزایانە.
لە نێو ئەو ٨٠ بەندکراوەی کە لە ماوەی یەک مانگی ڕابردوودا ژیانیان لێسەندراوەتەوە، ١٧ کەسیان بەندکراوی سیاسی بوون کە بە تۆمەتی جۆراوجۆری پەیوەست بە ئاسایشی نیشتمانی و چالاکی سیاسی سزاکەیان بەسەردا جێبەجێ کراوە. ڕێکخراوی ئاشتی بۆ مافی مرۆڤ ئاماژە بەوە دەکات کە پرۆسەی دادگاییکردنی ئەم کەسانە دوور بووە لە هەر جۆرە شەفافییەت و دادپەروەرییەک. تا ئێستا ناسنامەی ٧٦ لەو بەندکراوانەی کە لەسێدارەدراون بە تەواوی پشتڕاستکراوەتەوە و هەوڵەکان بۆ ئاشکراکردنی ناسنامەی سێ بەندکراوەکەی تریش لەلایەن تیمەکانی چاودێرییەوە بەردەوامە.
لە نێو قوربانییەکاندا ژنێکی گەنج بە ناوی ئەسماع زارعی بەدی دەکرێت کە تەمەنی ٢٨ ساڵ بووە و خەڵکی ناوچەی پارس ئاباد بووە. ناوبراو بە تۆمەتی کوشتنی بە ئەنقەست لە بەندیخانەی ناوەندیی ئەردەبیل سزاکەی بەسەردا جێبەجێکراوە. بوونی ژنان و گەنجان لە نێو لیستی لەسێدارەدراوەکاندا، دۆخەکە پڕمەترسیتر دەکات و پێویستیی دەستبەجێی ڕاگرتنی سزای لەسێدارەدان لە ئێران دووپات دەکاتەوە، چونکە چاکسازیی یاسایی لە سیستەمی دادوەریی ئەو وڵاتەدا بووەتە زەرورەتێکی مێژوویی.
یەکێک لە خاڵە سەرەکی و پڕمەترسییەکانی ڕاپۆرتەکە، سانسۆرکردن و شاردنەوەی زانیارییەکانە لەلایەن دەزگای دادوەریی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە. لە کۆی ئەو ٨٠ حاڵەتەی کە تۆمارکراون، تەنیا ١٥ حاڵەتیان (واتە نزیکەی ١٩٪ی کۆی گشتی) لە میدیا فەرمییەکانی دەوڵەت یان ماڵپەڕەکانی سەر بە دەزگای دادوەرییەوە بڵاوکراونەتەوە. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە زۆرینەی هەرە زۆری ئەم سزایانە بە بێدەنگی و دوور لە چاوی ڕای گشتی و چاودێرانی مافی مرۆڤ جێبەجێ دەکرێن.
سەرەڕای ئەوەش، لانی کەم سزای ١٩ بەندکراو بە تەواوی بە شێوەیەکی نهێنی ئەنجامدراوە. دەسەڵاتدارانی بەندیخانەکان بێ ئەوەی بنەماڵەی ئەم بەندکراوانە یان پارێزەرەکانیان ئاگادار بکەنەوە، سزاکەیان جێبەجێ کردووە. ئەم ڕەفتارە نەک هەر پێشێلکردنی یاسا ناوخۆییەکانی ئێران خۆیەتی، بەڵکو بێبەشکردنی قوربانیان و خێزانەکانیانە لە دوا چاوپێکەوتن و مافی خوداحافیزی، کە ئەمەش نیشانەی توندوتیژیی دەسەڵاتە بەرامبەر بە هاووڵاتیان.
ئێمە لە ڕێکخراوی ئاشتی بۆ مافی مرۆڤ، وەک دەنگێکی بەرگریکار لە کەرامەت و مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ، بە توندی سەرکۆنەی بەردەوامیی سەپاندنی سزای لەسێدارەدان لە ئێران دەکەین. بەکارهێنانی سزای مەرگ وەک ئامرازێک بۆ دروستکردنی ترس و تۆقاندن لە ناو کۆمەڵگەدا، سیاسەتێکی دڕندانەیە کە دەبێت لە لایەن ناوەندە نێودەوڵەتییەکان، نەتەوە یەکگرتووەکان و چالاکوانانی جیهانەوە ڕووبەڕووی لێپرسینەوە و فشار ببێتەوە.
بۆ ڕێگریکردن لەم پێشێلکارییە گەورانە، داوا لە هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان دەکەین کە دۆسیەی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران بخەنە پێش پێوەندییە ئابووری و سیاسییەکانەوە. بێدەنگیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرامبەر بە لەسێدارەدانی دەیان هاووڵاتی بە بێ دادگاییکردنی دادپەروەرانە، تەنیا دەسەڵاتی تاران هان دەدات بۆ بەردەوامبوون لەم تاوانانە.
لە کۆتاییدا، ئاماری لەسێدارەدانی ٨٠ بەندکراو لە ماوەی تەنیا یەک مانگدا هۆشدارییەکی جددییە کە نابێت پشتگوێ بخرێت. زیندانیانی سیاسی، ژنان و گەنجانی بێتاوان لە بەندیخانە جیاوازەکانی ئێراندا لە ژێر هەڕەشەی ڕۆژانەی مەرگدان. تەنیا لە ڕێگەی هاودەنگیی جیهانی و فشاری ڕاستەقینەی سیاسییەوە دەکرێت پێش بە ئامێری کوشتنی دەسەڵاتدارانی ئێران بگیرێت. پێویستە بە زووترین کات کۆتایی بە جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان لە ئێران بهێنرێت و کەرامەت و مافی ژیانی هاووڵاتیان بە تەواوی بپارێزریت.